blog

Dlaczego się objadam mimo braku głodu? Przyczyny BED

Dlaczego się objadam, mimo że nie jestem głodny? Przyczyny BED

Objadanie się bez głodu to jedno z najbardziej frustrujących doświadczeń w napadowym objadaniu się. Nie czujesz fizycznego głodu. Wiesz, że Twój organizm nie potrzebuje w tym momencie energii, a mimo to pojawia się potężna, wręcz niemożliwa do powstrzymania potrzeba, żeby coś zjeść.

Czasem zaczyna się od niewinnej myśli: „Tylko coś małego”. A chwilę później okazuje się, że jesz znacznie więcej, niż planowałeś.

Jeżeli brzmi to znajomo, warto wiedzieć jedno: objadanie mimo braku głodu nie jest po prostu „łakomstwem” ani dowodem słabej woli. To jeden z najbardziej charakterystycznych objawów napadowego objadania, czyli BED (Binge Eating Disorder).

Badania kliniczne pokazują, że w BED jedzenie bardzo często nie jest odpowiedzią na fizjologiczny apetyt. Jest raczej próbą regulacji emocji, napięcia i impulsów (Hilbert et al., 2015). Innymi słowy: problem nie zaczyna się w żołądku. Zaczyna się znacznie częściej w psychice, układzie nerwowym i utrwalonych schematach reagowania.


Jedzenie jako regulacja emocji

Najsilniej udokumentowanym mechanizmem objadania mimo braku głodu jest jedzenie emocjonalne. W takim przypadku jedzenie nie służy zaspokojeniu potrzeb organizmu – służy temu, żeby choć na chwilę zmniejszyć napięcie.

Badania pokazują, że osoby z BED często sięgają po jedzenie w odpowiedzi na konkretne stany emocjonalne (Aldao et al., 2010):

  • stres i przeciążenie,
  • napięcie emocjonalne,
  • smutek i przygnębienie,
  • frustrację,
  • samotność i nudę.

Po trudnym dniu w pracy może pojawić się myśl: „Muszę się jakoś uspokoić”. Po kłótni z bliską osobą: „Nie chcę teraz tego czuć”. Po samotnym wieczorze: „Chociaż przez chwilę chcę poczuć ulgę”.

I właśnie wtedy jedzenie zaczyna pełnić funkcję emocjonalnego regulatora. Nie rozwiązuje realnego problemu, ale na chwilę zmniejsza jego ciężar.


Dlaczego emocje wygrywają z głodem? Biologia stresu

W teorii wydaje się to proste: jeśli nie jestem głodny, nie powinienem jeść. W praktyce ludzki mózg w obliczu napięcia przestaje działać logicznie.

W sytuacji stresu aktywują się struktury odpowiedzialne za szybkie, automatyczne reakcje przetrwania. Jednocześnie osłabia się działanie kory przedczołowej – czyli obszaru mózgu odpowiedzialnego za planowanie, hamowanie impulsów i świadomą kontrolę.

Badania neurobiologiczne wskazują, że w stresie (Kessler et al., 2013):

  1. Układ nagrody staje się znacznie bardziej reaktywny.
  2. Kora przedczołowa działa słabiej, przez co trudniej powiedzieć sobie „stop”.
  3. Jedzenie (szczególnie wysokokaloryczne) wydaje się mózgowi o wiele bardziej atrakcyjne niż zazwyczaj.

To dlatego w trudnym emocjonalnie momencie nie wygrywa spokojna analiza („Czy mój organizm naprawdę potrzebuje kalorii?”). Wygrywa szybki, biologiczny impuls: „Zjedz coś. Będzie choć trochę lżej”.

Układ nagrody i rola dopaminy

Smaczne, wysokokaloryczne jedzenie silnie aktywuje układ nagrody w mózgu. Szczególnie dotyczy to produktów bogatych w cukier, tłuszcz lub ich połączenie (np. słodycze, fast foody, słone przekąski). Po ich zjedzeniu mózg otrzymuje silny sygnał: „To było ważne. Warto to powtórzyć”.

Kobieta kompulsywnie jedząca lody łyżką pod wpływem emocji
Wysokokaloryczne produkty przynoszą układowi nagrody natychmiastową, biochemiczną ulgę.

 

W mechanizmie tym kluczową funkcję odgrywa dopamina. Wbrew obiegowej opinii nie jest ona po prostu „hormonem szczęścia” – odpowiada przede wszystkim za motywację do zdobywania nagrody i przewidywanie przyjemności.Efekt zjedzenia czegoś smacznego w napięciu jest natychmiastowy:

  • chwilowa ulga,
  • zmniejszenie biochemicznego poziomu stresu,
  • poczucie bezpiecznej nagrody (Kessler et al., 2013).

Mechanizm błędnego koła: Mózg uczy się błyskawicznie. Jeżeli kilka razy po stresującym wydarzeniu jedzenie przyniesie Ci ulgę, w układzie nerwowym postmodernistycznie powstaje proste, autostradowe skojarzenie: Jem → czuję ulgę. Im częściej ten schemat się powtarza, tym łatwiej uruchamia się całkowicie poza Twoją kontrolą.


Różnica między głodem fizycznym a emocjonalnym

Jednym z najważniejszych kroków w procesie wychodzenia z napadowego objadania się jest nauka odróżniania głodu fizycznego od emocjonalnego. Choć oba sygnały mogą wydawać się podobne, różnią się kluczowymi cechami:

Czas reakcjiMożna go przez jakiś czas odroczyć (poczekać na posiłek).Wybór produktówDotyczy różnych produktów (zjesz to, co jest pożywne).Uczucie po jedzeniuZmniejsza się i znika po zaspokojeniu żołądka.

Cecha Głód fizyczny Głód emocjonalny (BED)
Tempo narastania Narasta stopniowo, daje o sobie znać krok po kroku.
Pojawia się nagle, gwałtownie i z ogromną siłą.
Domaga się natychmiastowej, wręcz sekundowej reakcji.
Jest bardzo konkretny (np. tylko czekolada, chipsy, pieczywo).
Nie daje trwałego ukojenia; pojawia się fizyczne przepełnienie, ale emocjonalne napięcie pozostaje (Hilbert et al., 2015).

To właśnie dlatego można zjeść bardzo dużo, poczuć bolesne przepełnienie żołądka, a jednocześnie nadal czuć wewnętrzny przymus jedzenia. Fizjologia została zaspokojona, ale emocje, które uruchomiły cały proces, nadal nie zostały zaopiekowane.


Automatyzacja zachowania, czyli siła nawyku

objadanie się bez głodu mimo braku głodu bardzo często ma charakter czysto automatyczny. Nie wygląda to jak świadoma, przemyślana decyzja. Czasem mechanizm odpala się w sytuacjach, które Twój mózg zna aż za dobrze: wieczór, kanapa, telefon, cisza w mieszkaniu. I nagle, nie wiadomo kiedy, lądujesz w kuchni.

Badania nad nawykami (Wood & Neal, 2016) pokazują, że zachowania mogą być automatycznie uruchamiane przez sam kontekst lub środowisko. Mózg działa wtedy według uproszczonego schematu: bodziec → reakcja.

  • Stres → Jedzenie
  • Wieczorna nuda → Jedzenie
  • Samotność → Jedzenie

Po pewnym czasie decyzja o sięgnięciu po przekąskę staje się bezwiedna. Dzieje się tak nie dlatego, że brakuje Ci silnej woli, ale dlatego, że Twój mózg wyrył głębokie koleiny nawykowe w odpowiedzi na konkretne sytuacje.


Rola restrykcji dietetycznych w napadach BED

Jednym z najsilniejszych, a zarazem najbardziej paradoksalnych czynników wyzwalających jedzenie mimo braku głodu są restrykcje dietetyczne. Im mocniej próbujesz kontrolować jedzenie poprzez sztywne zakazy i głodówki, tym większe generujesz ryzyko całkowitej utraty kontroli.

Badania naukowe jasno potwierdzają ten mechanizm (Stice et al., 2011):

  • drastyczne ograniczanie jedzenia bezpośrednio zwiększa częstotliwość napadów,
  • restrykcje prowadzą do tzw. „efektu odbicia” (organizm i psychika rekompensują sobie okres braku),
  • nadmierna, sztywna kontrola dietetyczna paradoksalnie niszczy samokontrolę.

Po epizodzie objadania większość osób wpada w poczucie winy i decyduje: „Od jutra żadnych słodyczy”, „Muszę wszystko odrobić na treningu”, „Tym razem naprawdę biorę się w garść”.

Problem polega na tym, że surowe zakazy drastycznie podnoszą poziom kortyzolu (stresu) i sprawiają, że zakazane jedzenie staje się głównym obiektem Twoich myśli. Wtedy wystarczy najmniejsze potknięcie, by uruchomiło się destrukcyjne przekonanie: „Skoro już zepsułam dietę jednym ciastkiem, to wszystko stracone”. A stąd już prosta droga do kolejnego, potężnego napadu.


Emocjonalny cykl objadania

Napadowe objadanie się bez głodu rzadko jest przypadkowym, pojedynczym zdarzeniem. Najczęściej przybiera formę zamkniętego, powtarzającego się tygodniami lub latami cyklu (Hilbert et al., 2015):

Krok 1
Trudna emocja lub silny stres
↓
Krok 2
Gwałtowny wzrost wewnętrznego napięcia
↓
Krok 3 (Punkt zwrotny)
Napad objadania się mimo braku głodu
↓
Krok 4
Chwilowa ulga i złudna redukcja napięcia
↓
Krok 5
Wyrzuty sumienia, wstyd i potężne poczucie winy
↓
Krok 6
Narzucenie surowej, restrykcyjnej diety
↓
Krok 7
Narastanie frustracji i… powrót do punktu wyjścia

Ten mechanizm sprawia, że pacjenci z BED mają dojmujące poczucie ciągłego stania w miejscu i kręcenia się w kółko.

Wykres kołowy przedstawiający 5 etapów cyklu kompulsywnego jedzenia
Uproszczony, kołowy schemat zamykania się pętli emocjonalnego objadania

Dlaczego to nie jest brak silnej woli?

Zapamiętaj to raz na zawsze: BED nie wynika z deficytu motywacji. Nie jest dowodem lenistwa, słabości ani braku charakteru.

Współczesna medycyna i psychologia jasno klasyfikują napadowe objadanie się jako zaburzenie związane z (Grilo, 2017):

  • dysregulacją emocjonalną,
  • zaburzeniem kontroli impulsów na poziomie neurobiologicznym,
  • sztywnymi, automatycznymi nawykami behawioralnymi.

Oczywiście wewnętrzna motywacja pomaga w podjęciu leczenia, ale sama w sobie nie wystarczy, jeśli nie zrozumiesz i nie przepracujesz mechanizmu, który ten napad uruchamia. Próba powstrzymania napadu BED samą „silną wolą” przypomina próbę wyłączenia głośnego alarmu przeciwpożarowego poprzez mocne zatkanie uszu. Dźwięk może na chwilę przycichnie, ale nie zlikwidujesz w ten sposób pożaru, który go wywołał.


Podsumowanie: Co to oznacza w praktyce?

Objadanie się mimo braku fizycznego głodu to jasny sygnał, że problem nie leży bezpośrednio w Twoim talerzu czy żołądku. Znacznie częściej dotyczy on sposobu, w jaki Twój układ nerwowy radzi sobie z codziennym napięciem, automatycznymi nawykami oraz działaniem układu nagrody.

Skuteczna i trwała zmiana nie polega na narzucaniu sobie kolejnych restrykcyjnych diet ani na jeszcze ostrzejszej walce z samym sobą. Polega na wyrozumiałym zrozumieniu, co tak naprawdę uruchamia potrzebę jedzenia, gdy Twoje ciało nie potrzebuje energii.

Chcesz skutecznie przerwać ten mechanizm?

Jeżeli chcesz nauczyć się krok po kroku rozpoznawać głód emocjonalny, przerywać automatyczne schematy behawioralne i odzyskać pełną kontrolę oraz wolność w relacji z jedzeniem, zapraszam Cię do wzięcia udziału w moim autorskim kursie.


 

Lub umów się ze mną na konsultację online:

+48608339469

O autorze: Patryk Reimisz – psycholog, psychodietetyk i neurobiolog. Specjalizuje się w kompleksowym wsparciu osób z nadwagą, otyłością oraz problemami z przejadaniem się, łącząc wiedzę z zakresu psychologii, neurobiologii i nauk o żywieniu. Autor książek oraz programów terapeutycznych pomagających w budowaniu trwałych nawyków i odzyskiwaniu równowagi metabolicznej. Więcej informacji znajdziesz na stronie patrykreimisz.pl.


Czytaj dalej

Bibliografia

  • Aldao, A., et al. (2010). Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 30(2), 217–237.
  • Grilo, C. M. (2017). Binge-Eating Disorder. New England Journal of Medicine, 376(3), 244–250.
  • Hilbert, A., et al. (2015). Binge eating disorder as a distinct psychiatric structure: a systematic review. World Psychiatry, 14(2), 154–175.
  • Kessler, R. C., et al. (2013). The prevalence and correlates of binge eating disorder in the World Health Organization World Mental Health Surveys. Biological Psychiatry, 73(9), 904–914.
  • Stice, E., et al. (2011). Fasting increases risk for onset of binge eating and bulimic pathology: A 5-year prospective study. Journal of Abnormal Psychology, 120(4), 987–994.
  • Wood, W., & Neal, D. T. (2016). Healthy through habit: Features of automaticity in healthy behavior. Annual Review of Psychology, 67, 289–314.