Leptyna i grelina – dwa hormony, które kontrolują Twój apetyt
Dlaczego jednego dnia możesz przez kilka godzin niemal nie myśleć o jedzeniu, a innego masz wrażenie, że głód nie opuszcza Cię nawet na chwilę?
Dlaczego po kilku tygodniach odchudzania dieta, która początkowo wydawała się całkiem łatwa, nagle zaczyna wymagać znacznie większego wysiłku?
I dlaczego po utracie kilkunastu kilogramów organizm nie mówi: „Świetnie, osiągnęliśmy cel.” Zamiast tego coraz częściej wysyła komunikat: „Zjedz coś.”
Jedna z odpowiedzi kryje się w układzie hormonalnym. A dwa jego szczególnie interesujące elementy to leptyna i grelina.
Grelina jest jednym z najważniejszych sygnałów pobudzających apetyt. Jej stężenie zazwyczaj wzrasta przed posiłkiem i zmniejsza się po jedzeniu. Leptyna działa inaczej. Jest produkowana przede wszystkim przez tkankę tłuszczową i informuje mózg o długoterminowej dostępności zapasów energii.
W dużym uproszczeniu: grelina pomaga powiedzieć mózgowi: „warto poszukać jedzenia”, natomiast leptyna przekazuje informację: „mamy odpowiednie zapasy energii”.
To jednak dopiero początek znacznie bardziej skomplikowanego systemu.
Najważniejsze informacje – 1 minuta czytania
- Grelina jest hormonem produkowanym głównie w żołądku i uczestniczy w pobudzaniu apetytu.
- Jej stężenie zazwyczaj wzrasta przed posiłkiem i spada po jedzeniu.
- Leptyna jest wydzielana przede wszystkim przez komórki tkanki tłuszczowej (adipocyty) i informuje mózg o długoterminowych zapasach energii.
- Im więcej tkanki tłuszczowej, tym zazwyczaj wyższe stężenie leptyny we krwi.
- W otyłości wysokiemu stężeniu leptyny może towarzyszyć osłabiona odpowiedź organizmu na jej działanie – zjawisko określane jako leptynooporność.
- Po redukcji masy ciała stężenie leptyny spada, a zmiany hormonalne sprzyjają zwiększeniu apetytu.
- To jeden z głównych powodów, dla których utrzymanie niższej masy ciała bywa biologicznie trudniejsze niż samo schudnięcie.
- Na apetyt wpływają również m.in. GLP-1, PYY, CCK, insulina oraz sygnały nerwowe docierające bezpośrednio z przewodu pokarmowego.
Dla kogo jest ten artykuł?
Przeczytaj go, jeśli:
- często zastanawiasz się, skąd bierze się silny, trudny do opanowania głód,
- po kilku tygodniach odchudzania zauważasz gwałtowny wzrost apetytu,
- chcesz zrozumieć, dlaczego utrzymanie niższej masy ciała jest tak trudne,
- interesuje Cię biologiczna regulacja apetytu i kontrola masy ciała,
- chcesz wiedzieć, czym naprawdę jest leptynooporność i jak powstaje,
- zastanawiasz się, czy na leptynę i grelinę można wpływać dietą, snem i aktywnością fizyczną.
1. Jak organizm reguluje apetyt?
Apetyt nie jest prostym przełącznikiem działającym w dwóch pozycjach: głodny → najedzony. To jeden z najbardziej skomplikowanych systemów regulacyjnych ludzkiego organizmu.
Każdego dnia mózg otrzymuje ciągły strumień informacji między innymi z:
- żołądka,
- jelit,
- trzustki,
- wątroby,
- tkanki tłuszczowej,
- krwiobiegu.
Informacje te dotyczą zarówno tego, co wydarzyło się podczas ostatniego posiłku, jak i długoterminowych zapasów energii. Można więc wyróżnić dwa główne rodzaje sygnałów:
Sygnały krótkoterminowe
Informują przede wszystkim o aktualnym posiłku. Mówią mózgowi: „Jedzenie właśnie trafia do przewodu pokarmowego” albo „Posiłek był wystarczająco duży – można zakończyć jedzenie”. Uczestniczą w tym między innymi:
- grelina,
- GLP-1,
- PYY,
- CCK,
- rozciągnięcie ścian żołądka,
- sygnały przekazywane przez nerw błędny.
Sygnały długoterminowe
Informują mózg o tym, jak wyglądają zapasy energii całego organizmu. Jednym z najważniejszych takich sygnałów jest właśnie leptyna. Jej stężenie jest silnie związane z ilością tkanki tłuszczowej.
Mózg nie pyta więc wyłącznie: „Czy żołądek jest pełny?”. Pyta również: „Ile energii mamy zgromadzonej na przyszłość?”.
Centralnym miejscem integrującym te informacje jest podwzgórze – niewielka struktura znajdująca się głęboko w mózgu, która uczestniczy m.in. w regulacji głodu, sytości, temperatury ciała i gospodarki energetycznej. Właśnie tam spotykają się sygnały przekazywane przez leptynę i grelinę.
2. Grelina – znacznie więcej niż „hormon głodu”
Grelina została odkryta w 1999 roku przez zespół Masayasu Kojimy. Początkowo zainteresowanie naukowców nie dotyczyło nawet apetytu – odkryto ją jako naturalny ligand receptora odpowiedzialnego za wydzielanie hormonu wzrostu (GH).
Dopiero później okazało się, że grelina odgrywa kluczową rolę w regulacji jedzenia. Produkowana jest przede wszystkim w żołądku. Jej stężenie zazwyczaj:
rośnie przed jedzeniem → osiąga wysokie wartości w okolicy posiłku → spada po jego spożyciu
Dlatego grelinę często określa się mianem „hormonu głodu”. To określenie jest użyteczne, ale nie oddaje całej prawdy. Grelina nie powoduje po prostu uczucia fizycznie pustego żołądka. Działa głęboko na ośrodkowy układ nerwowy.
W podwzgórzu aktywuje między innymi neurony NPY/AgRP, które należą do najważniejszych układów pobudzających apetyt. Efektem może być:
- większe zainteresowanie jedzeniem,
- zwiększenie motywacji do jego zdobycia,
- nasilenie poczucia głodu,
- wyraźne preferowanie bardziej energetycznych produktów.
Grelina oddziałuje również na struktury układu nagrody. Oznacza to, że gdy jesteśmy głodni, jedzenie nie tylko wydaje się potrzebne – staje się w naszych oczach znacznie bardziej atrakcyjne.
Doskonale ilustruje to proste doświadczenie z codziennego życia: jeśli idziesz do supermarketu najedzony, mijasz półkę ze słodyczami bez większych emocji. Jeśli robisz zakupy bardzo głodny, te same produkty nagle wydają się trudne do zignorowania.
3. Dlaczego grelina rośnie przed posiłkiem?
Wydzielanie greliny nie zależy wyłącznie od fizycznego opróżnienia żołądka. Organizm potrafi uczyć się pór jedzenia.
Jeżeli przez wiele tygodni jesz obiad około godziny 14:00, Twój organizm zaczyna przygotowywać się do niego jeszcze przed pierwszym kęsem. W okolicy zwyczajowej pory posiłku dochodzi do wyrzutu greliny, co wywołuje znajome uczucie głodu.
Jeżeli jednak zmienisz swój rytm posiłków, z czasem ten wzorzec ulegnie dostosowaniu. Pokazuje to, że głód jest wynikiem złożonego współdziałania:
- hormonów,
- rytmu dobowego,
- wyuczonych nawyków i zachowań,
- bodźców środowiskowych.
Grelina pełni więcej funkcji niż tylko wywoływanie głodu
Nazywanie greliny wyłącznie „hormonem głodu” jest nieprecyzyjne. Jej receptory występują w różnych częściach organizmu, a sam hormon wpływa m.in. na:
- wydzielanie hormonu wzrostu,
- motorykę przewodu pokarmowego,
- metabolizm glukozy,
- układ nagrody oraz procesy pamięci i uczenia się,
- odpowiedź organizmu na stres.
4. Leptyna – sygnał zapasów energii
Historia leptyny rozpoczęła się w 1994 roku, gdy zespół Jeffreya Friedmana zidentyfikował gen ob, którego produkt nazwano leptyną (od greckiego słowa leptos – szczupły).
Początkowo pojawiła się nadzieja, że podawanie tego hormonu pozwoli łatwo leczyć otyłość. Rzeczywistość okazała się jednak znacznie bardziej złożona.
Leptyna jest produkowana przede wszystkim przez adipocyty (komórki tkanki tłuszczowej). Im więcej tkanki tłuszczowej posiada organizm, tym wyższe jest stężenie leptyny we krwi. Leptyna przekazuje do mózgu informację: „Mamy odpowiednie zapasy energii”.
5. Jak leptyna działa w mózgu?
Gdy poziom leptyny jest odpowiedni, mózg nie musi uruchamiać obronnych mechanizmów chroniących przed niedoborem energii. Sytuacja drastycznie zmienia się, gdy leptyny zaczyna brakować.
Spadek leptyny jest dla mózgu jasnym sygnałem: „Zapasy energii się kurczą!”. W odpowiedzi organizm:
- Zwiększa apetyt i poszukiwanie jedzenia.
- Ogranicza wydatkowanie energii (spowalnia metabolizm).
- Moduluje funkcjonowanie układu hormonalnego.
Dlatego leptyna jest przede wszystkim długoterminowym wskaźnikiem rezerw energetycznych. Pozwala to zrozumieć paradoks: dlaczego osoba z dużą ilością tkanki tłuszczowej i wysokim poziomem leptyny nadal może odczuwać silny głód? Odpowiedzią jest leptynooporność.
6. Leptyna i grelina – czym właściwie się różnią?
Najłatwiej zrozumieć różnicę, patrząc na czas działania i miejsce powstawania obu sygnałów:
| Cecha | Grelina | Leptyna |
|---|---|---|
| Główne miejsce produkcji | Żołądek | Tkanka tłuszczowa (adipocyty) |
| Charakter sygnału | Krótkoterminowy (okołoposiłkowy) | Długoterminowy (zapas energii) |
| Zachowanie stężenia | Rośnie przed posiłkiem, spada po | Proporcjonalne do ilości tkanki tłuszczowej |
| Główne działanie | Pobudza apetyt | Informuje o zasobach energii |
| Wpływ na neurony podwzgórza | Aktywuje neurony NPY/AgRP | Hamuje NPY/AgRP, pobudza POMC |
| Wpływ na odchudzanie | Jej poziom rośnie przy deficycie | Jej poziom spada przy utracie tłuszczu |
7. Czym jest leptynooporność?
Skoro leptyna informuje mózg o dużych zapasach energii, osoby z otyłością powinny odczuwać silną sytość i mieć mały apetyt. U osób z otyłością stężenie leptyny jest zazwyczaj bardzo wysokie, ale mózg słabiej reaguje na jej sygnał. Zjawisko to nazywamy leptynoopornością.
Można je porównać do insulinooporności – hormonu jest dużo, ale tkanki docelowe są na niego oporne. W efekcie sygnał o sytości nie dociera do podwzgórza z odpowiednią siłą.
8. Dlaczego osoby z otyłością mają dużo leptyny?
Przyczyną leptynooporności jest nakładanie się wielu mechanizmów biologicznych:
- zaburzenia transportu leptyny przez barierę krew–mózg,
- stan zapalny o niskim natężeniu w obrębie podwzgórza,
- stres siateczki śródplazmatycznej w neuronach,
- przewlekły nadmiar podaży energii i predyspozycje genetyczne.
Dlaczego nie podajemy po prostu leptyny w zastrzykach?
Po odkryciu leptyny próbowano leczyć otyłość poprzez jej podawanie. Z wyjątkiem niezwykle rzadkich przypadków wrodzonego niedoboru leptyny, terapia ta okazała się nieskuteczna. Dodanie kolejnej porcji hormonu osobie, która ma go już we krwi pod dostatkiem, nie rozwiązuje problemu oporności receptora w mózgu.
9. Co dzieje się z hormonami podczas odchudzania?
Wyobraź sobie osobę ważącą 110 kg, która po miesiącach diety osiąga wagę 90 kg. Z punktu widzenia zdrowia to sukces. Z punktu widzenia ewolucji – zagrożenie przeżycia.
Utrata tkanki tłuszczowej oznacza drastyczny spadek stężenia leptyny. Dla mózgu oznacza to klęskę żywiołową lub głód. Przez tysiące lat organizm, który skutecznie przeciwstawiał się utracie energii, miał większe szanse na przeżycie. Dzisiaj ten sam mechanizm utrudnia nam utrzymanie efektów diety.
10. Dlaczego po schudnięciu jesteśmy bardziej głodni?

Spadek leptyny uruchamia całą kaskadę adaptacyjną:
- Stężenie greliny rośnie, nasilając uczucie głodu.
- Spada stężenie hormonów sytości (np. GLP-1, PYY).
- Pojawia się adaptacja metaboliczna (adaptacyjna termogeneza) – organizm zużywa mniej energii, niż wynikałoby to z samej wagi.
- Spada spontaniczna aktywność fizyczna (NEAT) – częściej siadamy, mniej gestykulujemy, czujemy większe zmęczenie.
Organizm nie wie, że odchudzasz się dla zdrowia lub wyglądu. Widząc spadek zapasów, włącza tryb oszczędzania i zmusza Cię do poszukiwania kalorycznego jedzenia. Badania pokazują, że te adaptacje hormonalne mogą utrzymywać się nawet rok po zakończeniu odchudzania.
11. Sen – jeden z niedocenianych regulatorów apetytu
Regularny sen poniżej 7 godzin na dobę znacząco utrudnia kontrolę apetytu. Niedobór snu powiązano ze spadkiem leptyny i wzrostem greliny, co bezpośrednio przekłada się na zwiększoną chęć na produkty wysoko przetworzone, tłuste i bogate w cukry proste. Po nieprzespanej nocy mózg szuka szybkiego zastrzyku energii.
12. Białko, błonnik i sytość
Nie wszystkie kalorie sycą tak samo. Wpływ składników odżywczych na hormony apetytu jest zróżnicowany:
Białko
Jest najbardziej sycącym makroskładnikiem. Zwiększa wydzielanie hormonów sytości (GLP-1, PYY), stymuluje efekt termiczny pożywienia i pomaga chronić tkankę mięśniową w trakcie redukcji.
Błonnik pokarmowy
Zwiększa objętość posiłku, opóźnia opróżnianie żołądka i spowalnia wchłanianie składników odżywczych, stymulując przewlekłe uczucie sytości bez dostarczania nadmiaru kalorii.
13. Aktywność fizyczna – nie tylko spalanie kalorii
Ruch wpływa korzystnie na wrażliwość tkankową na insulinę i leptynę. Choć tuż po intensywnym treningu apetyt może chwilowo spaść, w ujęciu długoterminowym aktywność fizyczna pomaga lepiej dopasować biologiczne poczucie głodu do rzeczywistego zapotrzebowania energetycznego.
14. Czy można „naprawić” leptynę i grelinę?
W sieci nie brakuje nagłówków obiecujących „zresetowanie leptyny w 3 dni”. W rzeczywistości nie istnieje jeden suplement ani magiczny trik. Regulację hormonalną wspomaga kompleksowa zmiana stylu życia:
- dbanie o 7–9 godzin regenerującego snu,
- stałe pory posiłków (stabilizacja wyrzutów greliny),
- wysokie spożycie białka i błonnika,
- unikanie skrajnie restrykcyjnych diet (gwałtowny spadek leptyny),
- regularna aktywność fizyczna.
15. Jak farmakoterapia otyłości wykorzystuje układ sytości?
Nowoczesne leki przeciwotyłościowe (np. analogi receptora GLP-1 lub podwójni agoniści GLP-1/GIP) zmieniają podejście do leczenia otyłości. Zamiast opierać się wyłącznie na silnej woli, leki te naśladują naturalne hormony jelitowe, zwiększając odczuwanie sytości i zmniejszając biologiczny nacisk na poszukiwanie jedzenia.
16. Co to oznacza w praktyce?
Jeżeli zmagasz się z silnym apetytem na diecie, nie zarzucaj sobie braku silnej woli. Przeanalizuj swój styl życia za pomocą poniższych pytań:
- Czy śpię wystarczająco długo? (Zadbaj o 7–8 godzin snu).
- Czy w każdym posiłku mam źródło białka? (Jaja, chude mięso, ryby, strączki, nabiał).
- Czy jem wystarczająco dużo błonnika i warzyw? (Wypełnij nimi połowę talerza).
- Czy moja dieta nie jest zbyt restrykcyjna? (Zbyt duży deficyt wywołuje agresywną odpowiedź hormonalną).
- Czy jem w sposób przewidywalny? (Chaotyczne podjadanie rozregulowuje wydzielanie greliny).
17. Najczęstsze mity
- Mit 1: Leptyna to po prostu „hormon sytości”.
Fakt: Leptyna to przede wszystkim długoterminowy wskaźnik rezerw tłuszczowych dla mózgu. - Mit 2: Osoby z otyłością mają za mało leptyny.
Fakt: Mają jej bardzo dużo, ale ich mózg wykazuje na nią oporność (leptynooporność). - Mit 3: Grelina jest wydzielana tylko przy pustym żołądku.
Fakt: Jej wydzielanie dostosowuje się do wyuczonych pór posiłków i nawyków dobowych. - Mit 4: Po odchudzaniu metabolizm jest trwale zniszczony.
Fakt: Dochodzi do adaptacji metabolicznej, która jest naturalną reakcją obronną, a nie trwałym uszkodzeniem.
Podsumowanie
Leptyna i grelina to kluczowi gracze w biologicznym systemie kontroli apetytu. Grelina buduje motywację do jedzenia tuż przed posiłkiem, podczas gdy leptyna informuje mózg o długoterminowych zapasach w tkance tłuszczowej. Zrozumienie ich działania pozwala inaczej spojrzeć na proces odchudzania – powracający głód po redukcji masy ciała nie jest słabością charakteru, lecz twardą biologią, z którą należy współpracować z pomocą odpowiednich nawyków.
Chcesz lepiej kontrolować apetyt i napady jedzenia?
Jeżeli masz poczucie, że jedzenie zbyt często przejmuje nad Tobą kontrolę, sama wiedza o kaloriach może nie wystarczyć. W moim kursie pokazuję, jak rozpoznawać mechanizmy prowadzące do objadania się i jak krok po kroku budować bardziej stabilną relację z jedzeniem.
Dowiesz się m.in. jak rozpoznawać wyzwalacze napadów jedzenia, odróżniać głód fizjologiczny od emocjonalnego oraz zwiększać sytość posiłków bez czucia głodu.
18. FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy można zbadać poziom leptyny?
Tak, stężenie leptyny można oznaczyć z krwi w laboratorium. Rzadko wykonuje się je jednak w rutynowej diagnostyce otyłości, ponieważ podwyższony poziom jest normą przy większej masie ciała i rzadko zmienia postępowanie terapeutyczne.
Czy można zbadać poziom greliny?
Technicznie jest to możliwe w celach naukowych, ale nie wykonuje się tego badania rutynowo ze względu na gwałtowne wahania stężenia w zależności od pory dnia i posiłków.
Dlaczego po schudnięciu jestem bardziej głodny?
Spadek masy tłuszczowej obniża stężenie leptyny, co mózg odbiera jako sygnał zagrożenia. W odpowiedzi zwiększa wydzielanie greliny i obniża hormony sytości, zmuszając Cię do uzupełnienia zapasów.
Czy można wyleczyć leptynooporność?
Nie ma leku przywracającego wrażliwość na leptynę z dnia na dzień. Stopniowa redukcja masy ciała, regularny sen, aktywność fizyczna i dieta obniżająca stan zapalny pomagają poprawić wrażliwość mózgu na ten hormon.
Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć psychologiczne mechanizmy jedzenia i nauczyć się budować trwałe nawyki żywieniowe, umów się ze mną na konsultację online:
+48608339469
albo skorzystaj z mojego kursu:
Czytaj dalej
- Neurobiologia otyłości – dlaczego mózg chce jeść?
- Dlaczego po odchudzaniu masa ciała wraca? Adaptacja metaboliczna
- Białko w diecie redukcyjnej – dlaczego pomaga kontrolować apetyt?
- Błonnik pokarmowy a sytość i odchudzanie
- Farmakologiczne leczenie otyłości – jak działają nowoczesne leki?
- Dlaczego się objadam mimo braku głodu?
Bibliografia
1. Friedman J.M., Halaas J.L. Leptin and the regulation of body weight in mammals. Nature.
2. Zhang Y. i wsp. Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue. Nature.
1994.
3. Kojima M. i wsp. Ghrelin is a growth-hormone-releasing acylated peptide from stomach.
Nature. 1999.
4. Morton G.J., Cummings D.E., Baskin D.G., Barsh G.S., Schwartz M.W. Central nervous system
control of food intake and body weight. Nature.
5. Schwartz M.W., Woods S.C., Porte D., Seeley R.J., Baskin D.G. Central nervous system control
of food intake. Nature.
6. Sumithran P. i wsp. Long-term persistence of hormonal adaptations to weight loss. New
England Journal of Medicine. 2011.
7. Rosenbaum M., Leibel R.L. Adaptive thermogenesis in humans. International Journal of
Obesity.
8. Myers M.G. Jr., Leibel R.L., Seeley R.J., Schwartz M.W. Obesity and leptin resistance:
distinguishing cause from effect. Trends in Endocrinology & Metabolism.
9. Pan W., Kastin A.J. Leptin: a biomarker for sleep disorders? oraz prace dotyczące transportu
leptyny przez barierę krew–mózg.
10. Klok M.D., Jakobsdottir S., Drent M.L. The role of leptin and ghrelin in the regulation of food
intake and body weight in humans. Obesity Reviews.
11. Cummings D.E. i wsp. Prace dotyczące okołoposiłkowych zmian stężenia greliny i regulacji
apetytu.
12. Spiegel K. i wsp. Prace dotyczące ograniczenia snu, leptyny, greliny i apetytu.
13. St-Onge M.P. i wsp. Badania dotyczące snu, spożycia energii i wyborów żywieniowych.
14. Blundell J.E. i wsp. Publikacje dotyczące regulacji apetytu, sytości i bilansu energetycznego.
15. Hall K.D., Guo J. Obesity energetics: body weight regulation and the effects of diet
composition. Gastroenterology.
16. Nature Reviews Endocrinology – artykuły przeglądowe dotyczące leptyny, otyłości i homeostazy
energetycznej.
17. The Lancet Diabetes & Endocrinology – przeglądy dotyczące biologicznej regulacji masy ciała i
leczenia otyłości.